Tursko ropstvo
ISTORIJA MLADENOVAČKOG KRAJA (3)
Ko je sve Kosmajem hodio i s kosmajskog izvora vodu pio
Tursko ropstvo
Posle boja na Kosovu i vladavine despota Stefana i Đurđa, Turci su postepeno zauzimali Srbiju s juga na sever, tako da je kosmajski kraj poslednji pao pod ropstvo. Padom Smedereva 1459. (pet godina ranije 1453. pao je Carigrad) pala je Srpska despotovina i sela mladenovačkog kraja potpuno potpadaju pod tursko ropstvo. Prema istorijskim podacima, Turci su 1454. odveli iz Srbije u ropstvo 50.000 duša. Srbi su kao roblje gonjeni drumovima od trgovaca Male Azije i Trakije, ljudi, žene, deca (najmlađa u vrećama) po 20 i 30 povezani za jedan lanac, šibani, mučeni glađu i žeđu, od tržnice do tržnice robova.
Posle pada Smedereva iz Srbije i Šumadije prešlo je preko Dunava u Mađarsku 200.000 Srba (1478-1483) pa su mnogi krajevi ostali pusti čitava dva veka. Počelo je raseljavanje srpskih sela što dalje od carigradskog druma i mnoga naselja prestaju da postoje pa čak i njihova imena nestaju. Bilo je perioda kada je cela Srbija imala jedva nekoliko desetina hiljada stanovnika.
Početkom 16. veka Pavle Bakić koji je živeo u podnožju Venčaca i vladao sa 53 sela, odselio se u Mađarsku s mnogo naroda. Sav taj stari srpski narod u selidbi hodio je i konačio u kosmajskom kraju.
Godine 1521. car Mehmed II, zvani osvajač, zauzima i Beograd od Ugara i tako potpuno porobi Srbiju. Po padu Beograda osniva se Smederevski sandžak podeljen na nahije. Lokalnu vlast zadržali su srpski knezovi ali su račune polagali Turcima.
Više od šest decenija granica na Savi i Dunavu bila je poprište borbi Turske carevine i Ugarske kraljevine praćene upadima Srba južno od Save i ponovnim seobama. U toj borbi prednjačili su prebegli srpski plemići na čelu sa Despotom Vukom Grgurovićem (unukom Despota Đurđa, 1464-1485, Despotom Đurđem mlađim (do 1494) i Despotom Jovanom Brankovićem (1494-1502, sinovi Despota Stefana Slepog) i Despoticom Jelenom i njenim sinom Stefanom (do 1537), koji su u Sremu imali svoje posede sa sedištem u Kupiniku.
Prvi vek turske vladavine nije bio tako svirep i strašan kao što će biti kasnije. Zauzeti osvajanjima, Turci su ovo područje držali kao mirnu pozadinu, koja im je potrebna radi ekonomske potpore, dajući mu i određene povlastice, pogotovu za stočare. Pri tom su bili vrlo trpeljivi prema pravoslavnim hrišćanima, nisu nasilno, provodili islamizaciju, a u upravnom pogledu zadržali su i Srbe hrišćane kao spahije, što je u prvo vreme opšte prilike činilo snošljivijim.
Srbija je živela pod turskim feudalnim sistemom od 1459. do 1833. godine, skoro petsto godina. Dolaskom Turaka prestaju srpski zakoni i umesto srpke vlastele stupaju turske spahije. Srbija je podeljena na sandžake kojima su vladale paše, župe su postale nahije koje su imale dva glavara kadiju i muselima, a knežine su ostale knežine sa srpskim knezom na čelu. Turci nisu mnogo zalazili u sela, živeli su u varošima i palankama. Više sandžakata sačinjavao je pašaluk. Jezgro srpskih zemalja bio je Beogradski pašaluk koji je imao 12 nahija. Beogradska nahija, koja je zahvatala kosmajski kraj, imala je 75 sela. Teritorija današnje mladenovačke opštine bila je deo Beogradske, Gročanske i Kragujevačke nahije.
Po Šumadiji se vrlo često može čuti priča kako su iz zemlje matice pošla tri brata koji su kao doseljenici bivali prvi žitelji ovih naselja, pa ih potomci i kasniji doseljenici smatraju osnivačima naselja. Po legendi iz našeg kraja, 150 godina posle Kosovske bitke, tri brata: Mladen, Rajko i Vlajko osnovali su Mladenovac, Rajkovac i Vlašku. Međutim po turskim popisima Vlaha okoline Beograda, stotinak godina posle Kosova, od 1476. (najranijeg sačuvanog) do 1564, beleže se mnoga današnja sela mladenovačkog kraja. Po popisu iz 1528. selo Mladenovac je imalo 15 domova i 25 muških glava (1560 godine – 10 domova, 12 muških glava), a Međulužje 14 domova i 15 muških glava (1536 – pet domova), Koraćica 11 domova i 19 muških glava (1536 – 13 domova), a Rajkovac 7 domova sa 15 muških glava (1560 – 10 domova).
Te godine 1528. u sastavu knežine Vuksana Bakića pominju se i druga sela kosmajskog kraja: Pavlovac (Koraćica), Kokorin (Vlaška), Pružatovac, Međulužje, Vrbica, Ivanča, Amerić, Senaja, Šepšin. Po drugom izvoru 1560. u selu Mladenovcu bilo je 16 kuća, u Markovcu 14, u Pružatovcu 7, u Pavlovcu 6, u Međulužju 3 domaćinstva (ovo selo je bilo nenaseljeno 1530).
Vrhovno pravo nad zemljom je imao sultan koji je delio zemlju svojim spahijama. Sva zemlja je podeljena na spahiluke, nešto imanja ostavljeno je srpskim manastirima i crkvama. Srpska vlastela je izginula ili se isturčila i na zemlji je ostao samo srpski seljak, kome je nametnut nov surovi namet, “danak u krvi” – svake treće godine davao je Turcima muško dete između 6 i 12 godina. Pored toga sultanu se davao i harač, porez i čibuk, a spahiji desetak, glavnica, krvnina, svadbina, žirovnica, kazanica… Turci su bili svirepi: „Ko od raje Turčinu selam (pozdrav) ne nazove, odmah bi bio pogubljen, ako se ne bi ćeo poturčiti.“ Među Srbima koji su na silu poturčeni najviše zvanje dostigao je Mehmed Sokolović koji je bio veliki vezir u vreme sultana Selima II (1566-1574). Godine 1557. Srbi su uspeli da obnove Pećku patrijaršiju koja im je umnogome zamenila nekadašnju državu.
Za vreme turskog ropstva u Srbiji je došlo do velike bede i totalne nepismenosti, ljudi koji su znali da čitaju i pišu (u retkim manastirima ) bili su ređi od belih vrana. Godine 1594. Sinan paša spalio je mošti Sv Save na Vračaru, koje su pre toga počivale mirno u manastiru Mileševi 358 godina.
Putovanje carigradskim drumom od Beograda, preko Grocke, Boleča, Kolara, Vlaškog dola, Hasan Pašine Palanke bilo je opasno jer su hajduci pljačkali putnike i trgovačke karavane. Ovim putem, koji su trasirali još Rimljani, i koji je mimoilazio kosmajski kraj (išao je pored našeg kraja otprilike trasom današnjeg autoputa) putovalo se vrlo sporo zbog blata i rupčaga, do Kolara se stizalo za osam sahata. Na ovom putu najbliže mezulane (pošte) mladenovačkom kraju bile su u Kolarima i Hasan Pašinoj Palanci. Putovalo se po četiri sata dnevno a od Beograda do Niša putovalo se osam dana. Možemo pretpostaviti da se među stanovnicima kosmajskog kraja, koji je u pet vekova bio deo turske carevine, bilo kuražnih avanturista koji su se priključivali nekim od bezbroj karavana koji su se kretali deonicom od Kolara do Palanke i tako posetili Carigrad (Konstantinopolj, Istanbul), u to vreme najraskošniji grad u Evropi.
Velika seoba Srba
Kosmajsko područje bilo je poprište čestih ugarsko-turskih sukoba i pri tom je najviše stradao pravoslavni živalj i njihovi hramovi, koji su mnogi ostali zatrpani u zemlji. O tome svedoče danas česti nazivi u našim selima: selište, crkvine, crkvenac, manastirina, gradište i sl. U Rajkovcu postoji mađarsko groblje, a u Međulužju jevrejsko groblje. Kao tragovi istorijskih dešavanja ostaju nam i narodna predanja, a arheološka istraživanja, u nedostatku zapisa, najpouzdaniji su izvor istorije.
Turci su vekovima držali u ropstvu ceo Balkan i šest puta pokušavali da osvoje Beč. Godine 1683. Turci su krenuli na Beč, opkolili ga i držali pod opsadom sve do dolaska armade poljskog kralja Jana Sobjeskog koji ih je do nogu potukao. Taj poraz Turaka podstakao je hrišćanske zemlje Austriju, Poljsku i Mletke da 1684. sklope savez protiv Turaka. U četvorogodišnjem ratu (1684-1688) Austrija je uzela od Turaka Ugarsku, Hrvatsku, Slavoniju i Beograd.
Godine 1689. austrijska vojska uz pomoć Srba prodrla je preko Srbije do Skoplja i Prizrena. Međutim, posle napada Francuske na Austriju, Turci su izvršili kontra udar i u toku devet meseci ratovanja potpuno potisnuli Austrijance preko Dunava i Save terajući ih i dalje kroz Ugarsku. Uvek kada je Austrija nadirala na jug imala je pomoć Srba koji su se nadali oslobođenju od teškog turskog ropstva. Međutim, austrijska vojska je pri povlačenju ostavljala nezaštićene Srbe, na milost i nemilost, pokolju, vatri i krvavoj osveti janičara.
Tako je bilo i godine 1690. kada nastade velika seoba Srba, s patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem na čelu, koja je pokrenula 37.000 porodica. U manastiru Pavlovac na Kosmaju 1. avgusta (19. jula) 1690. služena je liturgija pre nego što će narod otići na prelaz preko Save. Poslednja liturgija služena je u crkvi u Nemenikuću ispod Kosmaja. Monasi koji su ostali u Pavlovcu, spaljeni su zajedno s manastirom.
Ali ponovo nastaje preokret i Turci 1691. kod Slankamena i 1697. kod Sente pretrpe dva teška poraza od Evgenija Savojskog. Godine 1699. zaključen je mir u Sremskim Karlovcima, kojim je Austrija dobila Ugarsku, Erdelj, Hrvatsku i Slavoniju, samo je Banat i jugoistočni Srem ostao pod Turcima.
