Ratovi 1912-1918. godine
ISTORIJA MLADENOVAČKOG KRAJA (22)
Ko je sve Kosmajem hodio i s kosmajskog izvora vodu pio
Ratovi 1912-1918. godine
U Prvom balkanskom ratu 1912. godine na železničkim stanicama Vlaško polje i Mladenovac ukrcavala se Dunavska divizija i odatle kretala za Leskovac. Đeneralštab srpske vojske izvršio je mobilizaciju i koncentraciju vojske uz pomoć železnice i mladenovačka železnička stanica igrala je važnu ulogu. Kompletno snabdevanje srpske vojske u Kolubraskoj bici išlo je ćirinom prugom Mladenovac – Lajkovac. Mladenovac je u I svetskom ratu dao svoj veliki doprinos. Rat je došao iznenada i mobilizacija i povlačenje iz Beograda svih državnih službi vršeno je u velikoj pometnji preko Mladenovca. Železnica je iz Beograda izmestila u Mladenovac ložionicu, radionicu i domicil voznog i mašinskog osoblja. Ubrzo su vozovi mogli ići na sever samo do Đurinaca.
U Kolubarskoj bici, na frontu u Varovnicama, u kojoj su učestvovali i trećepozivci iz mladenovačkog kraja, odigrao se boj od 2. do 9. decembra 1914. godine kada je izginulo preko 2.000 austro-ugarskih vojnika, a na hiljade njih je bilo ranjeno ili zarobljeno.
U zoru 8. decembra jedan austrijski bataljon jarugom potoka Zmajevac provukao se kroz srpske predstraže i zauzeo kosmajski vis Malovan. Timočka divizija je borbom prsa u prsa povratila izgubljeni položaj. Kosmaj i Varovnice plavili su se od uniformi poginulih Austrijanaca. U tim borbama proslavili su se tobdžija Lazar Čokić iz Kovačevca i mitraljezac Vasilije Milošević iz Jagnjila, a podjednako hrabar podvig učinio je na Varovnicama i kaplar Blagoje Vuković iz Šepšina.
Za vreme Kosmajsko-varovničke bitke Austrougari su vršili masovne pljačke, silovanja i ubijanja civila u našem kraju. Tada je varoš Mladenovac imala samo oko 1.300 stanovnika. Za vreme bitke štab komandanta Odbrane Beograda generala Živkovića nalazio se u Mladenovcu, u čika Mitinoj apoteci, dok je čika Mita bio na frontu. Za vreme višemesečnog primirja posle bitke, štab 2. armije vojvode Stepe bio je stacioniran u mladenovačkoj osnovnoj školi pored crkve. Vojvoda je često obilazio ratnu bolnicu škotskih sestara na Crkvencu.
Oko 800 poginulih srpskih vojnika i preminulih tifusara sahranjeni su u zajedničkoj grobnici (kosturnici) na mladenovačkom groblju. Na severnim padinama Kosmaja, ispod vrha zvanog Beli kamen nalazi se spomenik sa belim krstom na vrhu posvećen borcima izginulim na Kosmaju 1914. godine. Spomenik je podignut 1938. na inicijativu dr Petra Ilića, upravnika Opšte državne bolnice u Beogradu i predsednika Udruženja solunaca, rođenog u Koraćici i Đorđa Cvetkovića, šumara iz Amerića. Poviše spomenika, levo i desno od šumske staze vijugaju već gotovo zatrpani rovovi, tragovi borbi koje su vođene na Kosmaju. Na spomeniku su uklesani stihovi iz pesme Đure Jakšića:
OTADŽBINA
I samo dotle,
do tog kamena,
do tog bedema,
nogom ćeš stupit,
možda poganom.
Drzneš li dalje?
Čućeš gromove
kako tišinu zemlje slobodne
sa grmljavinom strašnom kidaju…
