Razvoj industrije posle Velikog rata
ISTORIJA MLADENOVAČKOG KRAJA (25)
Ko je sve Kosmajem hodio i s kosmajskog izvora vodu pio
Razvoj industrije posle Velikog rata
Prvi svetski rat se završio i narod je mogao da predahne. Nova industrijska revolucija je zakucala i na vrata naše male varoši. Vozovi preko Mladenovca i Ralje za Beograd pošli su tek 3. avgusta 1919. godine, a već 14. oktobra prošao je kroz Mladenovac novi Simplon-Orijent ekspres (Pariz-Milano-Venecija-Beograd-Istanbul) koji je sada polazio iz Kalea (London). Prvo ulično svetlo u Mladenovcu bile su karbidne lampe postavljene na železničkoj stanici 1920. a iste godine Sima Jovanović sa akcionarima iz Sopota osniva mlin u livadama pored Luga, koji će se neku godine kasnije transformisati u fabriku džakova.
Po popisu iz 1921. Mladenovačka varoš je imala 384 kuće i 1535 stanovnika (1921. Selo Mladenovac je imalo 224 kuće). Varošani iz ukupno 269 kuća bilo je poreklom iz kosmajskih i susednih srezova, a 115 domova osnovali su doseljenici trgovci i zanatlije iz svih krajeva Balkana kao što su: Užice, Rača, Čačak, Hercegovina, Podrinje, Gospić, Lika, Travnik, Prijepolje, Temnić, Belica, Svilajnac, Kruševac, Trstenik, Crnatovo (Kopaonik), Prizren, Priština, Tajmište, Niš, Skoplje, Jagodina, Kruševo, Aleksinac, Psoder, Ćićevac, Jenidža, Vranje, Jabukovo, Požarevac, Melnica (Mlava), Srem, Banat, Bačka, Subotica, Vukovar, Slovenija i jedna kuća iz Jermenije. Godine 1924. proradila je pomoćna pruga preko Male Krsne čime je rasterećen saobraćaj preko Mladenovca.
Godine 1925. varoš Mladenovac je imala 1483. stanovnika u 465 domova. Iz džakarine električne centrale 1926. sprovedeno je prvo „električno svetlo“ Mladenovcu, 34 godine posle posete Nikole Tesle Beogradu.
Svim svojim postradalim ratnicima, Mladenovčani su podigli spomenik na Žitnom trgu (danas park) koji je isklesao slikar i vajar Mihailo Milovanović iz Užica, koji je otkriven 24. oktobra 1926. godine. Spomenik od tada stoji u centru našeg grada kao simbol protekle epohe i proteklih ratova, kao svedok velikih kretanja ljudi, sve do današnjih dana, kao stražar pozornik, budućim događajima i nastupajućim generacijama. Godine 1929. država dobija ime Kraljevina Jugoslavija.
Varoš Mladenovac se brzo razvijala. Godine 1931. pored osnovne škole koja je tada imala u šest odeljenja sa ukupno 274 đaka (150 muških, 124 ženskih) Mladenovac je tada imao i:
Narodnu knjižnicu sa 762 knjige
Društvo Crvenog krsta i podmladak
Pevačko društvo
Diletantsko pozorišno društvo
Diletantski orkestar
Jadransku stražu
Narodnu odbranu
Društvo “trezvenosti”
Đačku štednju
Udruženje rezervnih oficira
Zanatski esnaf
Trgovačko udruženje
Pet sportskih klubova
Učiteljsko društvo
Žensku podružinu
Zdravstvenu zadrugu
Živinarsku zadrugu
Stočarsku zadrugu
Godine 1938. kada je u Beogradu Meštrović otkrio spomenik povodom proboja Solunskog fronta i u Mladenovcu je pred spomenikom održana fešta, pred Francuzima govorio je i Lazar Čokić (1877-1959).
– Između dva svetska rata, na kratkom potezu od Luga do Radmenovca čak šest odžaka paralo je nebo naše male varoši: u Džakari, Klanici, Šamotu, Savićevom, Vlajkovom i Badžakovom parnom mlinu. Poljoprivreda u mladenovačkom kraju je bila razvijena još dok varoš Mladenovac nije postojala. Iz našeg kraja liferovane se velike kolićine žita i stoke Dunavom za Peštu i Beč, postojala je i fabrika pekmeza, a kada je varoš osnovana, godine 1907. u vreme carinskog rata sa Austrijom, Paja Jovanović iz Pešte otvara u mladoj varošici prvu industrijsku klanicu u Srbiji (koja je stradala za vreme Velikog rata). Pored velikog broja trgovačkih, abadžijskih i opančarskih i dr. zanatskih radnji (trebalo je obući i obuti kosmajski kraj), Ljuba Saračević je držao dva velika magacina, radilo je nekoliko lokalnih banaka, proizvodnja plugova Parezanovića, itd.
Fabrika džakova, je počela s radom 1924. u vlasništu Kosmajske akcionarske zadruge iz Sopota i Uvozno-izvoznog društva Čehoslavija iz Olomuca u Češkoj, a od 1930. Dragomira Rakića iz Beograda, koji je sagradio sve hale od Luga do nadvožnjaka. Na placu Pajine klanice godina 1928/29. Ruža Kunej iz Slovenije sagradila je fabriku Šamot. Takođe pred rat braća Badžak otvaraju novu klanicu uz pomoć kapitala Dunavske banovine kojoj je pripadao Mladenovac. Industrijalci iz Duge Rese, bečki i američki Jevreji , počeli su da grade veliku fabriku tekstila, najveću na Balkanu, sklanjajući se od Nemaca pred II sv. rat. Otkupili su veliki plac pored Serave, ozidali hale, i dovukli mašine i sirovinu, što je posle rata preuzela Tenkovska radionica, kasnije Drapšin. Kao kruna mladenovačkog razvoja je otvaranje Mladenovačkog poljoprivrednog sajma 1935. godine, koji će svake jeseni do 1940. u pet sajamskih dana pokretati celu varoš i biti centar poslovne Srbije. U Mladenovac su svraćali na proputovanju za Oplenac: Kralj Petar Prvi i Kralj Aleksandar, Franše Depere, predsednik vlade Milan Stojadinović, čika Ljuba Davidović (rodom iz Vlaške).., a braća Janko i Milan Badžak bili pokretači privrednog i političkog života u mladenovačkom kraju između dva svetska rata.
