Nastajanje varoši Mladenovac
ISTORIJA MLADENOVAČKOG KRAJA (16)
Ko je sve Kosmajem hodio i s kosmajskog izvora vodu pio
Nastajanje varoši Mladenovac
Tri veka posle Kosova, posle silnih preseljavanja naroda u stalnoj bežaniji od Turaka, područje današnje opštine Mladenovac skoro je opustelo bez stanovništva. Ponovno naseljavanje ovih krajeva počinje u drugoj polovini 18. veka. Godine 1735. u spisu Mitropolije beogradske pominje se selo Mladenovac sa knezom Petronijem i 26. domova. Pored Mladenovca u crkvenim knjigama i austrijskim popisima zabeležena su i sela Amerić, Velika Ivanča, Velika Krsna, Vlaška, Međulužje, Pavlovac, Pružatovac, Rajkovac i Rabrovac.
Po kazivanju čiča Petronija Markovića (1890-1987), solunca iz sela Mladenovca, prvi čovek koji se naselio na opusteli atar sela Mladenovca, današnjeg područja grada Mladenovca bio je IVAN iz Bjelog Polja u Crnoj gori. Prapredak Ivan je u ovaj kraj došao oko 1755. godine i napravio kuću blizu današnje zadruge u Selu Mladenovcu, a sekirom je iskrčio šumu na potesu od današnjeg “Dedinja” (Šumarice) do današnjih Granica gde je imao kolibu. Tu je napravio granicu svoga imanja pa se tako taj kraj i danas zove selo Granice. Ivan je imao četiri sina: Stanoja, Radoja, Blagoja i ĐURĐA. Po njima vode poreklo selomladenovačke familije Stanojevići (Živanovići, Stankići, Lazarevići, Stojanovići), Radosavljevići, Vasilići (po Radojevoj liniji bila je baba Vasilija), Blažići i Đurđevići. Svi slave istu slavu Đurđevdan i ne uzimaju se između sebe. Đurđe je rodio MARKA (rođen 1798) po kome jedan ogranak familije dobija prezime Marković. Marko je imao sinove: Jakova, MATEJU (1832), Nikolu i Miloša. Mateja je 1862. rodio RADOVANA, Janka i Nenada. Radovan je rodio PETRONIJA MARKOVIĆA, čiji je sin Milan Marković 1998, kada sam ga posetio, imao 87 godina. Petronijev unuk Misa Marković koji je 1998. imao 65 godina, pričao je da su Markovići trebali biti Đurđevići, ali je starešina zadruge Jakov odlučio da nose prezime po ocu Marku jer ga je deda Đurđe ostavio siromašnim.
Poznati Mladenovčanin Petronije Marković bio je zemljoradnik a kao ratnik u periodu 1912-1918. sedam godina nije dolazio kući. Bio je najstariji solunac u kraju a služio je u tadašnjem najelitnijem rodu srpske vojske – konjici.
Po Petronijevoj priči, koju je zabeležio arheolog Mile Lazić iz Mladenovca, nastanak varoši Mladenovac vezan je za izgradnju pruge Beograd-Niš koja je počela da se gradi u mladenovačkom kraju 1882. godine. Trasiranje železničke pruge kroz Srbiju, gvozdenog puta do Aleksinca, rađeno je još 1873. kada je inž. Franjo Vinter premerio prugu do Vlaške, a Grigorije Trpković od Vlaške prema jugu. Oni su odredili i položaj železničke stanice Mladenovac na raskrsnici pruge i druma Beograd-Kragujevac.
U to vreme na prostoru današnjeg užeg jezgra Mladenovca nije bilo nijedne kuće, sem nekoliko koliba u livadama pored druma za Kragujevac. Duž trase razvila se trgovačka i ugostiteljska usluga, koja je opsluživala mnogobrojne radnike na pruzi u izgradnji. Mladenovčani koji su imali svoje kolibe duž pruge i kragujevačkog druma, počeli su da ih kreče i dograđuju i otvaraju male trgovine i zanatske radnje. Do tada se trgovina odvijala po seoskim dućanima i vašarima. Prvi vašari u našem kraju bili su, počevši od 1883, na Tresijama, kada su tu počeli da se vrte ražnjevi sa jagnjadima i prasićima, a cena jednog vola u to vreme bila je 300 dinara.
Prvi voz prošao je kroz Mladenovac 4. septembra 1884. (po novom kalendaru) više od pola veka posle polaska prvog voza za putnike u Engleskoj (1825) a u vreme kada je Beograd imao oko 36.000 stanovnika. Na železničkoj stanici je pisalo Međulužje, a u svečanom vozu koji je pošao iz Beograda u 8.30 sati, bilo je oko 200 zvanica većinom iz Beča, Pešte i Pariza, i ugledni građani iz prestonice Srbije, predstavnici dvora, diplomatskog kora i verski velikodostojnici. Povlašćeni građani su mogli da kupe kartu i 15 dana pre polaska. Krenule su dve svečane kompozicije od po devet putničkih kola u razmaku od četiri minuta. Putnici su na našoj stanici mogli da vide samo usamljenu zgradu žel. stanice i mladenovačke livade s nekoliko kuća i koliba, i mnogo kola natovarenih šljivama koje su seljaci doteravali jednom trgovcu koji je tu držao fabriku pekmeza. Pozdravio ih je u prolasku, ispred mnogobrojnih žitelja okolnih sela, uz muziku, prangije i pesmu, tačno u 10,01 sati, prvi šef novosagrađene mladenovačke stanice Isidor Krstić. Tada su žitelji mladenovačkog kraja po prvi put videli vozilo koje ne pokreće vo ili konj. Nekoliko meštana mladenovačkog kraja koji su imali čast da se iz Beograda provozaju prvom turom prvog srpskog voza iskrcali su se u Hasan-Pašinoj Palanci (danas Smederevskoj) i vratili se u svoja sela peške ili konjskim i volujskim zapregama (među njima Milan Milićević, trgovac iz Amerića). Po dolasku u Niš, povodom svečanog otvaranja niške pruge održan je banket, na kome je prisustvovao kralj Milan Obrenović sa svitom i pozvani gosti.
Izgradnja pruge počela je 15. juna 1881. a završena je 23. avgusta 1884, tako da je samo za nešto više od tri godine krenuo prvi voz. Prugu je gradilo francusko udruženje (na čelu sa firmom Bontu), a radna snaga je bila iz cele Evrope. Bilo je tada na trasi pored Luga i kragujevačkog puta “gastarbajtera” iz Austrije, Češke, Italije koji su došli u Srbiju da zarade neki dinar. Po ugovoru o koncesiji Francuzi su dobili pravo da koriste prugu 25 godina, a potom da je prepuste Kraljevini Srbiji. Međutim, po priči čiča Petronija, u ugovoru je bila jedna klauzula koja je predviđala da u slučaju da voz zgazi čoveka, rok za korišćenje pruge se smanjuje za godinu dana, a ako izgazi vola – još godinu dana. I tako su Obrenovići podmetali na prugu mrtve ljude i volove, pa su Francuzi koristili prugu samo pet godina. Međutim, po dokumentima i francusko Društvo za eksploataciju počinilo je mnoge prestupe, među kojima je i “besplatna vožnja privatnog materijala od Međulužja do Beograda”, zbog čega je srpska vlada godine 1889. preuzela eksploataciju plativši Francuzima devet milona dinara. Inače oko te pruge vodila se velika politička borba između radikala (koji su bili protiv) i naprednjaka. Borba je išla dotle da su se organizovale i nameštene predstave:
– Nasred Terazija neko dete se hvata za stomak i naglas kuka. Prilaze mu brzo sufleri i panično ga pitaju šta mu je. Oko njih se okuplja narod, a dete viče: “Udavi me Bontu, Bontu! Nemam šta da jedem, sve mi je uzeo Bontu!” A “Bontu” je bila inostrana banka kojoj je Kraljevina Srbija otplaćivala kredit za prugu. Komentari u novinama su bili: “Jadno dete, i ono oseća muku i nevolju što se Srbija prezadužila.”
