Doseljavanja za vreme Miloša
Ko je sve Kosmajem hodio i s kosmajskog izvora vodu pio
Doseljavanja za vreme Miloša
Za vreme austro-turskih ratova (1788) stanovništvo šumadiskih sela Koraćice, Nemenikuća i Rogače prešlo je „preko“ u Srem. Među njima je bio Milovan Vidaković i on, opisujući taj put, između ostalog kaže: „gledimo na sela kroz koja i pored kojih smo prolazili, sva već u travi obrasla, nigde nikoga u njima nema, sve je to otišlo bilo; vinogradi, vrtovi, stanovi, sve je to pusto i u korovu leži“.
Posle Kočine krajine, i posle ustanaka, kada je u Šumadiji nastalo snošljivije stanje, sve je veći priliv doseljenika, oni u Šumadiju dolaze u sve većem broju, i maksimum njihova naseljavanja je prvih desetina 19 veka kada je Šumadija dobila najviše stanovništva: oslobođena, plodna i dotle slabo naseljena, privlačila je doseljenike.
Miloš koji je vladao Srbijom od 1815 do1839 (i 1858-60) poklanjao je novim doseljenicima opustele baštine oslobađao ih poreza i dozvoljavao da se krče šume. Stanovništvo koje je prvo zauzelo zemlju proganjalo je nove došljake. Miloš je udario veliki porez na one koji su zauzeli preveliko imanje a nisu mogli da ga obrađuju, da bi se ovi odrekli viška zemlje. Branio je zagrađivanje livada i terao seljake da plaćaju porez i za došljake, ako im nisu dali dovoljno zemlje. To je oživelo opustelu zemlju i izazvalo nov talas doseljavanja. Stočarstvo u Srbiji je bilo glavno zanimanje seljaka u vreme Karađorđa i kneza Miloša. Trgovci su otkupljivali svinje, ovce i koze od seljaka i izvozili ih u Austriju preko skela na Dunavu (gročanske, pančevačke i višnjičke) a skeledžije su naplaćivale visoku skelarinu.
Pored stoke, iz kosmajskog kraja preko skela izvožena je u Austriju i koža (volovska, teleća, ovčja, kozja, jagnjeća, potom zečja, srneća, lisičja, kurjačka, lisičji repovi), zatim med, vosak, šišarka, šljive i jabuke suve, kreč, oraovina i drugo drvo za burad, volovski i jelenski rogovi, žito, kukuruz, proso, ječam, raž, zob, lekovite trave, broć, loj, maslo i svinjska mast i slanina, ćumur, sukno, vuna, rakija svakojaka, seno, slama, vuna ovčja, pasulj, gra, bob, beli i crni lukac, orasi, žir, pijavice… Istim putem sa Dunava uvožena je svilena i pamučna roba, porcelan i staklo, laneno i vuneno rukodelije, karavanima iz Carigrada i Soluna zejtin masline, so i suva morska riba, a iz Bosne gvozdeni sadžaci, mangare, noževi, andžari i ocila.
U Prvom i Drugom ustanku kosmajski kraj je i dalje velikim delom bio obrastao stoletnim hrastovim i bukovim šumama. Šuma je bujala jer je zemlja bila plodna. Šumadijske šume su krčene na prastari način, paljenjem. Tako su stradala stara debla iz vremena Nemanjića i Brankovića.
Po šumama je bilo mnogo svinja, po bujnim livadama mnogo goveda, ovaca, konja i koza, a žito i kukuruz sejani su onoliko koliko je potrebno za domaću potrebu i ishranu preko godine. Pšenice je sejano tek toliko da se umesi pogača za gosta i slavski kolač a ječma onoliko koliko je trebalo za jahaćeg konja. Krompir je bio retkost.
U selima se živelo ponajviše u zadrugama koje su se obično sastojala od 4-5 oženjenih ljudi između kojih je biran starešina zadruge. Po odlasku Turaka počelo se sa gradnjom novih puteva “krčenika”, šume su prosecane i putevi zaravnjivani bez nasipanja šljunka ili kamena.
Po popisu iz 1824. Vel. Krsna je imala 2.080 ovaca i 569 koza (sto godina kasnije 1932. imala je 2522 ovaca), Koraćica 1364 ovaca i 541 kozu (1827.g.), Dubona 642 ovaca i 206 koza, a Kovačevac 1862 ovaca i 338 koza (Granice 219 ovaca u 17 obora).
Godine 1830. objavljen je hatišerif da se Turci sele, a kuće i imanja prodaju Srbima. Srbi se počinju približavati Evropi ali devojke su i dalje nosile jeleke, tepeluke i konđe.
Pripajanjem novih šest nahija 1831. Srbija je proširena a trgovci svinjama iz nahije smederevske bili su u to vreme: Stojan Ćosić, Mitar Blagojević, Spasoje Mijailović iz Vel. Krsne; Rista Mihailović, Mitar Mihailović i Mijailo Kolaković iz Kovačevca. A godine 1832. najbogatiji domaćin u V. Krsni bio je Stojan Milosavljević sa 122. i Panta Vićin sa 220 ovaca, u Duboni Jovan Petronijev sa 85 ovaca, u Granicama Jovan Milanov sa 30, a u Kovačevcu Stojan Vlaić sa 110 ovaca.
U Kovačevcu su držali mehane: Sima Lazić od 1830, Petar Arambalić od 1833, a Pavle Marković od 1838. godine. Stevan Stankov je otvorio mehanu u V. Krsni 1836. godine. U to vreme Velika Krsna je imala samo 96 kuća, Kovačevac 92 kuće, Dubona 49, Granice 35 kuća itd. Posle Drugog ustanka mnoge spahije nisu se vratile na svoje spahiluke i alije. Intezivno naseljavanje stanovništva u oslobođenu Srbiju brzo je menjalo demografsku sliku našeg kraja gde je imalo dovoljno šuma za krčenje i stvaranje nove baštine. Srbija je bila uzavrela, noću i danju sretale su se porodice ili grupe porodica sa čeljadima i nešto posteljine i posuđa, koje su tražile naseobinu, ili druge koje su neko takvo mesto već našle ali su se pokrenule da traže još bolje, gde mogu da više zahvate i prisvoje državnih šuma i utrina.
